Jak rozmawiać z nastolatkiem o trudnych doświadczeniach? Poruszający czeski film „Dyrygent” jako punkt wyjścia dla rodziców i nauczycieli

Na ekranie oglądamy historię trzynastoletniej Karoliny, która dostaje się do prestiżowego chóru i odkrywa świat ambicji, rywalizacji i relacji opartych na hierarchii. Reżyser Ondřej Provazník, inspirując się głośną sprawą chóru Bambini di Praga, prowadzi widza przez opowieść o dojrzewaniu, zależności i granicach, które niemal niepostrzeżenie zaczynają się zacierać. 

Siłę filmu buduje także rola 13-letniej wówczas Kateřiny Falbrovej – młoda aktorka z dużą precyzją pokazuje jednocześnie nadzieję, zagubienie i narastający niepokój swojej bohaterki. Za tę emocjonalną wiarygodność otrzymała indywidualne wyróżnienie specjalne podczas Międzynarodowego Festiwalu Filmowego w Karlowych Warach oraz Czeskiego Lwa za najlepszą rolę kobiecą. 

Równocześnie „Dyrygent” zdobył kolejne dwa Czeskie Lwy – za muzykę Jonatána Pastirčáka i Ondřeja Mikuli oraz za dźwięk Juraja Mravca i Petra Čecháka. Czescy krytycy uznali film za najlepszy obraz 2025 roku, a międzynarodowa prasa określa go jako „autentyczny i angażujący” (Hollywood Reporter). Produkcja została również nagrodzona nagrodą Label Europa Cinemas oraz główną nagrodą i wyróżnieniem FIPRESCI na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Sofii. Polska premiera filmu odbędzie się 10 kwietnia, a już teraz zaplanowano setki seansów w kinach w całym kraju. Za dystrybucję odpowiada nazywowkinach.pl  

Akcja „Dyrygenta” rozgrywa się w świecie młodzieżowego chóru – miejscu, które daje poczucie przynależności i rozwój pasji, ale zarazem staje się przestrzenią silnych zależności i presji. W codzienności i relacji z dorosłym autorytetem pojawiają się sytuacje, które trudno jednoznacznie nazwać, ale które budzą niepokój. 

Dla wielu dorosłych największym wyzwaniem nie jest sama rozmowa z dzieckiem, ale jej rozpoczęcie. Tu właśnie pojawia się rola kina jako bezpiecznego punktu wyjścia. 

– Edukacja filmowa ma ogromną siłę w otwieraniu młodych ludzi na rozmowy, które na co dzień mogą być dla nich trudne. „Dyrygent” pozwala spojrzeć na presję, manipulację i nadużycia z dystansu – poprzez historię bohaterów, nie siebie samych. To właśnie dzięki tej bezpiecznej perspektywie młodzi mogą swobodniej mówić o emocjach, z którymi w realnym życiu trudno się konfrontować – tłumaczy Anna Równy, trenerka edukacji filmowej. – Film staje się więc przestrzenią między nauczycielem a uczniem, która ułatwia uczciwe, ale nieobciążające konfrontacje z trudnymi tematami. To metoda o wiele skuteczniejsza niż pytania zadawane „wprost”, które często blokują, zawstydzają albo wywołują opór – dodaje ekspertka. 

Siła tej historii nie polega wyłącznie na temacie, ale także na sposobie opowiadania. Narracja prowadzona jest z perspektywy młodych bohaterek, a widz stopniowo sam łączy fakty, interpretuje relacje i ocenia zachowania postaci. Ważna jest również konstrukcja tytułowego bohatera – niejednoznaczna i daleka od prostych ocen. Do tego dochodzą oszczędność dialogów, skupienie na emocjach i dopracowana forma wizualna. Dzięki temu opowieść angażuje nie przez dosłowność, lecz przez napięcie i uważną obserwację. 

– Młodzi ludzie żyją w świecie presji, porównań, niejasnych granic i nadużyć emocjonalnych. To są tematy, które noszą w sobie, ale nie mają, gdzie i z kim o nich porozmawiać. „Dyrygent” daje młodym ludziom język do opowiedzenia o tym, co czują, zachowując bezpieczny dystans, ponieważ „to tylko film”. Dzięki temu mogą zobaczyć swoje problemy w historii innych i pozostają z poczuciem, że ich emocje są ważne i dostrzegane – mówi Anna Równy. 

Ta opowieść mocno rezonuje także dlatego, że pokazuje stan napięcia i zagubienia, który narasta, zanim pojawi się język pozwalający nazwać doświadczenie. Młody człowiek może czuć, że dzieje się coś niepokojącego, ale nie wiedzieć jeszcze, jak to opisać. 

– U dzieci i nastolatków często pojawia się taka nieświadomość krzywdy – nie wiedzą jeszcze, co jest w porządku, a co już przekracza ich granice – tłumaczy Joanna Leśniewska, psycholożka współpracująca z łódzką Fundacją Słonie na Balkonie. 

To ważna wskazówka dla dorosłych: brak jasnego komunikatu nie oznacza, że nic się nie dzieje. 

Z psychologicznej perspektywy kluczowe jest to, jak dorosły reaguje, kiedy młody człowiek zaczyna się otwierać. Najważniejsze nie są wtedy gotowe odpowiedzi, ale obecność i poczucie bezpieczeństwa. 

– Po prostu bądźmy blisko. Czasem wystarczą nawet drobne gesty – usiąść obok i nie mówić nic, zaparzyć herbatę w ulubionym kubku, przytulić. To wszystko daje młodemu człowiekowi poczucie, że jeśli zechce i będzie gotowy, może przyjść i porozmawiać – wskazuje Joanna Leśniewska. 

Reakcje dzieci i nastolatków mogą wyglądać bardzo różnie – czasem są gwałtowne i pełne napięcia, a czasem przeciwnie: przybierają formę wycofania, zamknięcia w sobie i stopniowego odcinania się od otoczenia. Właśnie ten drugi mechanizm najmocniej widać w przypadku głównej bohaterki. 

– Reakcje na trudne doświadczenia mogą być skrajnie różne — od intensywnych, emocjonalnych wybuchów po wycofanie, wewnętrzne napięcie i trudność w nazywaniu tego, co się czuje – dodaje psycholożka. 

To właśnie dlatego warto zwracać uwagę nie tylko na otwarte komunikaty czy gwałtowne reakcje, ale również na cichsze sygnały: zmianę zachowania, wycofanie z relacji czy rezygnację z tego, co wcześniej było ważne. 

To nie jest historia, która kończy się wraz z napisami. „Dyrygent” stawia pytania o granice, odpowiedzialność dorosłych, relacje oparte na autorytecie i o to, czy naprawdę słuchamy młodych. Seans i późniejsza rozmowa mogą stać się ćwiczeniem z rozpoznawania emocji, wrażliwości i społecznej uważności.  

Dlatego wartość „Dyrygenta” wykracza poza samo doświadczenie kinowe. Może stać się impulsem do rozmowy, której często brakuje – w domu, w szkole i w relacji dorosły–dziecko. 

Anna Równy – edukatorka i metodyczka filmowa, trenerka edukacji filmowej, prelegentka, główna specjalistka ds. edukacji i kultury filmowej w Centrum Kultury Filmowej im. Andrzeja Wajdy w Warszawie. Laureatka Nagrody PISF w kategorii Edukacja młodego widza na 40. FFF w Gdyni w 2015 roku dla Liderów Filmoteki Szkolnej. W roku 2021 otrzymała certyfikowany tytuł Mistrza Pedagogii nadawany przez Ruch Innowacyjny w Edukacji. Koordynatorka merytoryczna ogólnopolskiego projektu Młode Horyzonty Edukacja. Autorka scenariuszy metodycznych i publikacji o tematyce filmoznawczej, współautorka podręczników do języka polskiego „Ponad słowami”. Od 20 lat łączy środowisko edukacji ze środowiskiem filmowym, koncentrując się ostatnimi laty na działaniach związanych z psychoedukacją. 

Joanna Leśniewska – psycholożka i certyfikowana psychoterapeutka, diagnostka psychologiczna, interwentka kryzysowa, specjalistka w pracy z dziećmi i młodzieżą. Na co dzień współpracuje z łódzką Fundacją Słonie na Balkonie, która wspiera zdrowie psychiczne dzieci i młodzieży poprzez pomoc terapeutyczną, działania edukacyjne oraz projekty społeczne zwiększające świadomość emocjonalną, a także prowadzi prywatny gabinet. Podczas spotkań stara się ułatwiać dzieciom i nastolatkom kontakt z drugim człowiekiem oraz wspierać rozumienie samego siebie, swoich emocji i zachowań. Jej zainteresowania obejmują również filmoznawstwo, dlatego tam, gdzie jest to możliwe, łączy pracę terapeutyczną z filmem. 

Diana Dąbrowska – dyrektor artystyczna 14. edycji Festiwalu Filmowego Hommage à Kieślowski. Filmoznawczyni, krytyczka filmowa, wykładowczyni akademicka, organizatorka wielu imprez filmowych, festiwali i przeglądów. Od 2019 dyrektor artystyczna Festiwalu Filmowego Hommage à Kieślowski w Sokołowsku. Jej teksty i felietony ukazują się m.in. na Filmwebie, w Miesięczniku ZNAK, Ekranach, Miesięczniku KINO, tomach zbiorowych i monografiach akademickich. W sieci prowadzi projekt edukacyjnych spotkań online i podcastów „Accademia włoskiego kina”, gdzie przygląda się mniej lub bardziej znanym dziełom wspaniałej kinematografii z Półwyspu Apenińskiego; Autorka podcastu „Kieślowski 2.0 – Nauka o filmie poprzez twórczość Krzysztofa Kieślowskiego”, w którym wystąpili m.in. Agnieszka Holland, Janusz Zaorski, Michał Oleszczyk i Mikołaj Jazdon. W 2022 została wyróżniona nagrodą Polskiego Instytutu Sztuki Filmowej w kategorii „Krytyka Filmowa”. W Kinie Charlie w Łodzi prowadzi popularny cykl projekcji z dyskusją pt. Kino z Dianą Dąbrowską; w maju 2025 roku cykl ten świętował swoją setną odsłonę.