Rola zieleni w przyrodzie – czy znamy „wodne supermoce” drzew?

Czy Polacy wiedzą, jaką rolę pełnią drzewa w krajobrazie? Wyniki ostatniego sondażu przeprowadzonego na zlecenie Żywiec Zdrój wskazują na rosnącą świadomość społeczną. Blisko 8 na 10 (77%) respondentów czuje, że drzewa mają moc – potrafią „oddawać” wodę do atmosfery. Jednocześnie aż 84% badanych zgadza się ze stwierdzeniem, że im mniej jest ich w krajobrazie, tym rośnie ryzyko zarówno suszy, jak i podtopień – choć są to dwa zupełnie skrajne zjawiska. Ta intuicja jest dziś kluczowa. W 2026 roku nasze lasy zostają bowiem postawione w roli głównego bohatera w walce o przetrwanie ekosystemu.

Jeśli spojrzeć na archiwalne mapy Centrum Modelowania Meteorologicznego IMGW-PIB, wyraźnie widać skalę zmian, jakie zaszły w Polsce w ciągu ostatnich lat. W maju 2013 roku mapy anomalii sumy opadów tętniły odcieniami intensywnej zieleni, a wartości w wielu regionach kraju drastycznie przekraczały normę wieloletnią, osiągając od 150% do nawet 240% średnich opadów, co odzwierciedlało potężny nadmiar wody. Mapy z maja 2026 roku pokazują już zupełnie inny obraz. Dominują na nich głębokie odcienie brązu, a wskaźniki anomalii w pasie centralnym i południowo-zachodnim szorują po dnie, spadając do zaledwie 26% – 50% normy opadowej. To czarno na białym obrazuje skrajny deficyt wody, z jakim mierzy się dziś niemal cały kraj. Polacy również dostrzegają zachodzące zmiany. Niemal co trzeci badany (72%) zauważa, że zjawiska takie jak susze, ale też gwałtowne opady, występują częściej niż jeszcze 10 lat temu.

Porównanie danych IMGW-PIB^[2] z ostatniej dekady pokazuje drastyczną zmianę. W pasie Polski centralnej odnotowuje się zaledwie ułamek średniej z ostatnich 30 lat – lokalne sumy opadów stanowią jedynie kilka lub kilkanaście procent normy wieloletniej. W obliczu takiego braku, gdy przesuszona ziemia nie ma już czego oddać atmosferze, to właśnie las staje się jedyną żywą pompą, która dzięki transpiracji próbuje nasycić powietrze wilgocią. 

Jarosław Socha, prof. dr hab. inż. Kierownik Katedry Zarządzania Zasobami Leśnymi na Wydziale Leśnym Uniwersytetu Rolniczego im. H. Kołłątaja w Krakowie wyjaśnia: drzewa pobierają wodę z gleby, która wraca do atmosfery przez transpirację, czyli parowanie z powierzchni liści. W połączeniu z parowaniem z gleby i roślinności tworzy to proces, który zwiększa wilgotność powietrza i obniża temperaturę otoczenia. W skali lokalnej pomaga to łagodzić miejską wyspę ciepła, a w skali większych obszarów zadrzewionych wpływa na zwiększenie wilgotności powietrza i warunki sprzyjające powstawaniu chmur. Dlatego drzewa nie są tylko biernym elementem zieleni, ale aktywną częścią systemu klimatyczno-wodnego.

Choć susza i podtopienia to przeciwstawne zjawiska, łączy je rola drzew, które wspierają regulację obiegu wody w krajobrazie i ograniczają ryzyko zarówno jej deficytu, jak i lokalnych nadmiarów. Zależność ta wynika z procesów, w których roślinność wpływa na tempo zatrzymywania i parowania wody, ograniczając jej skrajne wahania.

Prof. dr hab. inż. Jarosław Socha wyjaśnia: to pozornie sprzeczne zjawiska, ale mechanizm jest ten sam, ponieważ drzewa i roślinność stabilizują obieg wody. Korony zatrzymują krople deszczu na powierzchni liści oraz gałęzi i pnia, a przez to opóźniają dotarcie wody do gruntu. Również ściółka pod drzewami działa jak gąbka, która wchłania część wody, a korzenie tworzą w glebie kanaliki, którymi woda może wsiąkać głębiej zamiast spływać po powierzchni. W krajobrazie pozbawionym drzew, woda zachowuje się bardziej skrajnie - po ulewie szybko spływa i może powodować lokalne podtopienia, a po kilku gorących dniach szybko odparowuje z nieosłoniętej powierzchni, wskutek czego brakuje jej szybciej w glebie. Dlatego drzewa ograniczają zarówno ryzyko suszy, jak i gwałtownych podtopień.

Znaczenie tych działań widać najwyraźniej w zestawieniu regionów. Centralna Polska, przy niskiej lesistości i rekordowo małych opadach w 2026 r., staje się „pustynią”. Zupełnie inaczej wygląda sytuacja w Małopolsce. Dzięki rozległym, gęstym lasom region ten – mimo ogólnopolskiej posuchy – wciąż „oddycha”. To tam lasy działają jak naturalne fabryki chmur, pompując parę wodną prosto do nieba.

Dlatego Żywiec Zdrój, obok sadzenia milionów drzew, koncentruje się również na popularyzacji wiedzy dotyczącej naturalnej retencji wody. Choć zdecydowana większość (97%) Polaków deklaruje, że drzewa są ważnym elementem ich otoczenia, coraz istotniejsze staje się zrozumienie, że ich obecność wykracza poza wymiar estetyczny i stanowi istotny element bezpieczeństwa wodnego.

Od kilkunastu lat marka Żywiec Zdrój realizuje program „Po stronie natury”, który łączy zaangażowanie w ochronę zasobów wodnych z edukacją na temat roli lasów w obiegu wody. Długofalowy charakter programu sprawia, że jego efekty są dziś widoczne w skali działań. Posadzone drzewa realnie wspierają procesy naturalnej retencji, ograniczając degradację i wyjałowienie gleby.

– Program Po Stronie Natury powstał z przekonania, że troska o środowisko – w tym o zasoby wodne – wymaga konsekwentnych działań i myślenia w długiej perspektywie. Drzewa pełnią w tym procesie kluczową rolę – pomagają zatrzymywać wodę tam, gdzie jest ona najbardziej potrzebna, wspierając naturalną równowagę ekosystemów. Rozumiejąc te zależności, od wielu lat, konsekwentnie angażujemy się w sadzenie drzew i edukację o ich roli w naturze. Jak pokazują wyniki badań, świadomość społeczna w tym obszarze rośnie – a to ma duże znaczenie, bo im lepiej społecznie rozumiemy, jak funkcjonuje obieg wody w przyrodzie, tym bardziej możemy się przyczyniać do ochrony zasobów wody – mówi Katarzyna Owsianko, Kierowniczka Działu Komunikacji Zewnętrznej, Rzeczniczka Prasowa Żywiec Zdrój.